حکایت بقّال و طوطی

بقالی بود که طوطی‌ای داشت، طوطی‌ای سبزرنگ، خوش‌آواز، و سخن‌گو.

نگهبان مغازه بود، و در غیاب صاحب مغازه با همه تجار نکته و لطیفه می‌گفت.

در گفتگو با آدم‌ها مثل یک انسان سخنور بود، و در آواز مخصوص طوطیان هم ماهر بود.

روزی از یک طرف مغازه جهید و به‌سوی طرفی دیگر فرار کرد، و در هنگام پریدن شیشه‌های روغن گل را واژگون کرد.

صاحبش از خانه آمد و بی‌خیال و آسوده، مثل یک ارباب، در مغازه نشست.

دید که مغازه پر از روغن شده و لباسش چرب است، و از خشم چنان بر سر طوطی زد که طوطی کچل شد.

چند روزی طوطی حرف نزد، و مرد بقال از پشیمانی آه کشید.

ریشش را می‌کَند و می‌گفت: «ای افسوس، آفتاب نعمتم پشت ابر رفت.» (کنایه از زایل شدن آواز طوطی و بی‌قیمت شدنش)

«ای‌کاش دستم شکسته بود آن لحظه‌ای که بر سر آن مرغ خوش‌زبان زدم.»

به هر درویشی هدیه می‌داد به این امید که طوطی‌اش دوباره به سخن درآید.

پس از سه شبانه‌روز، سرگشته و اندوهگین، ناامیدانه در مغازه نشسته بود.

هر نوع چیز شگفت‌انگیز و عجیبی به آن مرغ نشان می‌داد، به این امید که شاید طوطی به سخن درآید.

در این میان درویشی ژنده‌پوش با سری برهنه از آنجا می‌گذشت، سری بی‌مو، مانند پشت کاسه و طشت.

طوطی فوری به سخن آمد و داد بر سر درویش زد که: «هی، فلانی!»

«ای کچل، چطور با کچل‌ها هم‌نشین شدی؟ مگر تو هم مثل من از شیشه روغن ریختی؟»

از مقایسهٔ طوطی، مردم به خنده افتادند که چگونه صاحب جامه کهنه (درویش) را مثل خودش پنداشت.

کار انسان‌های پاک را با معیار خودت نسنج، هرچند که در نوشتن، «شیر» (حیوان درنده) و «شیر» (نوشیدنی) یکی به نظر می‌رسند.

تمام مردم جهان به‌خاطر همین مقایسه پاکان با خود به گمراهی افتادند، و کمتر کسی از اولیای خداوند خبردار شد.

ادعای برابری با پیامبران کردند، و اولیای خدا را همانند خودشان انگاشتند.

گفتند: «هان! ما هم انسانیم و آن‌ها هم انسان، ما و آن‌ها هر دو گرفتار خواب و خوراکیم.»

اینان از کوردلی این را ندانستند که بین آن‌ها با انبیا و اولیا تفاوتی بی‌پایان وجود دارد.

مثلاً هر دو نوع زنبور (زنبور عسل و زنبور معمولی) از یک جا شیره خوردند، اما از یکی نیش پدید آمد و از دیگری عسل.

یا مثلاً هر دو نوع آهو گیاه و آب خوردند، اما از یکی فضولات پدید آمد و از آن دیگری مُشک خالص.

یا مثلاً هر دو نی (نیشکر و نی معمولی) از یک جا آب نوشیدند، اما این یکی تو خالی ماند و آن دیگری پر از شکر شد.

صدها هزار از این‌گونه شبیه‌های به هم را ببین، و بنگر که فاصله و فرق میان آن‌ها به‌اندازه هفتاد سال راه است.

یکی (منکران و گمراهان) می‌خورد و از او پلیدی و ناپاکی صادر می‌گردد، دیگری (انبیا و اولیا) می‌خورد و تمام وجودش نور خدا می‌گردد.

یکی می‌خورد و از او فقط بخل و حسد زاده می‌شود، و دیگری می‌خورد و از او فقط عشق خداوند بی‌همتا پدیدار می‌گردد.

یکی زمین پاک و حاصلخیز است و دیگری شوره‌زار و بی‌ثمر؛ یکی فرشته‌ای پاک است و دیگری دیو و حیوان درنده.

اگر هر دو در ظاهر به هم شبیه باشند جای تعجب نیست، چراکه آب تلخ و آب شیرین هم به یک اندازه شفاف و زلال‌اند.

جز انسان دارای قوه چشایی یا ذائقه چه کسی می‌تواند فرق مزه این دو آب را تشخیص دهد؟ فقط اوست که آب گوارا را از آب شور باز می‌شناسد.

انسان بی‌ذوق سحر را با معجزه یکی دانسته و قیاس کرده، و پایه و اساس هر دو را بر مکر و فریب می‌پندارد.

ساحران زمان موسی از روی دشمنی و ستیز، عصاهایی مانند عصای او به دست گرفتند.

بین عصای موسی و عصای ساحران تفاوتی ژرف و عمیق است، و از عمل ساحران (جادو) تا عمل حضرت موسی (معجزه) راهی شگفت و بس دراز است.

این عمل (سحر) لعنت خدا را به همراه دارد، ولی پاداش بجا آوردن آن عمل (معجزه) رحمت خدا خواهد بود.

کافران در لجاجت و ستیزه‌جویی طبیعتی چون میمون دارند، و سرشت (حیوانی) آفتی است که درون سینهٔ آن‌ها نهفته است.

مثلاً هر کاری که انسان انجام می‌دهد، میمون هم عین همان را می‌کند و آنچه را که لحظه‌به‌لحظه از انسان می‌بیند، تقلید می‌کند.

او گمان می‌کند که من هم مثل او کردم، اما آن موجود لجوج کِی می‌تواند تفاوت این دو عمل را بفهمد؟

این یکی (انسان محقق) کارش را به فرمان الهی انجام می‌دهد، و آن دیگری (میمون مقلد) از سر ستیز و لجاجت. خاک بر سر ستیزه‌رویان باد.

آن منافق در نماز در کنار مؤمن می‌ایستد، اما نه از سر نیاز و اشتیاق به خدا بلکه از سر ستیز و ریا می‌آید.

مؤمنان در نماز و روزه و حج و زکات با منافقان در برد و باختند.

مؤمنان را در پایان پیروزی و رستگاری است، و منافق را در آخرت شکست و مات.

اگرچه مؤمن و منافق در ظاهر مشغول یک بازی (اعمال عبادی) هستند، اما در حقیقت مانند یک فرد اهل شهر «مرو» و یک فرد اهل شهر «ری»، فرسنگ‌ها از هم فاصله دارند.

در نهایت، هرکدام به‌سوی جایگاه و مقام خود می‌رود و سرانجام هرکدام، مطابق با همان نام و حقیقت وی رقم می‌خورد.

اگر منافق را مؤمن بخوانند، جانش شاد و خوشحال می‌شود و اگر منافق بخوانندش، عصبانی و تندخو می‌گردد.

نام «مؤمن» چون از ذات و سرشت پاکش بر می‌خیزد محبوب است و نام «منافق» چون از آفات و بیماری‌های درونی‌اش نشأت می‌گیرد منفور است.

حروف م، و، م، ن که کلمه «مؤمن» را می‌سازند به‌خودی‌خود مایهٔ شرافت و بزرگی کسی نیستند؛ بلکه لفظ «مؤمن» چیزی جز وسیله‌ای برای توصیف و تعریف آن حقیقت درونی نیست.

وقتی فرد دورو را با نام واقعی‌اش یعنی «منافق» صدا می‌زنی، این اسم پست و بی‌ارزش، مانند عقرب عمق جان او را می‌گَزَد و می‌سوزاند.

اگر این نام (منافق) از جهنم ریشه نگرفته است، پس چرا طعم و مذاق جهنم را دارد؟

زشتی آن نام بد (منافق) از حروف و الفبایش نیست، همان‌طور که تلخی آب دریا از ظرفی که در آن است نیست.

حرف مانند ظرف است و معنا مانند آب در آن؛ ولی دریای بی‌کران معانی نزد خداوند در امّ الکتاب (سرچشمه اصلی کتاب آفرینش) است.

دریای تلخ و دریای شیرین در این جهان جاری‌اند، و میان آن دو حدفاصل و مرزی پنهان است که به حریم یکدیگر تجاوز نمی‌کنند.

بااین‌حال، بدان که هر دو دریای تلخ و شیرین، از یک اصل و سرچشمهٔ واحد جاری‌اند. پس از هر دوی این‌ها بگذر و به‌سوی آن اصل و سرچشمه برو.

طلای و سکهٔ تقلبی و طلای خالص را از روی ظاهر یا ادعا و بدون سنگ محک هرگز نمی‌توان از هم تشخیص داد.

هرکسی که خداوند نیروی تشخیص حق از باطل را در جانش قرار دهد، یقین را از شک تشخیص می‌دهد.

مثلاً اگر خاشاکی در دهان آدم زنده بجهد، تا وقتی که آن را بیرون نیندازد آرام نمی‌گیرد.

یا مثلاً اگر در میان هزاران لقمه یک خاشاک کوچک وارد شود، حس آدم زنده بلافاصله آن را می‌یابد.

حس دنیایی نردبان پیشرفت در عالم مُلک است، و حس دینی نردبان صعود به عالم ملکوت.

سلامت این حس دنیایی را از پزشک بخواهید، و سلامت آن حس دینی را از خدا طلب کنید.

سلامت حس دنیوی از آبادانی و تندرستی بدن حاصل می‌شود، و سلامت حس دینی از ویرانی و شکستن بدن.

راه روح و معنویت، ابتدا جسم را ویران می‌کند، اما پس از آن ویرانی، آن را به‌گونه‌ای بهتر آباد می‌سازد.

مثل کسی که خانه را برای گنج طلا خراب کرد، سپس با همان گنج آن را آبادتر از پیش ساخت.

یا مثل کسی که آب را قطع و بستر جو را پاک کرد، سپس دوباره آب گوارا را در بستر جو جاری کرد.

یا مثل کسی که پوست را شکافت و تیر یا نیزه را بیرون کشید، و پس از آن پوست تازه روییدن گرفت.

یا مثل کسی که قلعه را ویران ساخت و از دست کافر گرفت، و پس از آن صد برج و بارو بر آن ساخت.

چه کسی می‌تواند برای کار خداوند که بی‌چون‌وچرا و فراتر از توصیف است کیفیت و چگونگی تعیین کند؟ آنچه گفتم هم تنها از روی ناچاری و ضرورت بود.

گاهی افعال خداوند به این شکل نمایان می‌شود و گاهی درست برعکس آن؛ کار دین چیزی جز حیرت و سرگشتگی نیست.

نه آن‌گونه سرگشته که پشتش به خدا باشد و از او رو برگردانده باشد، بلکه چنان سرگشته که در خدا غرق و مست عشق اوست.

یکی چهره‌اش به‌سوی دوست برگشته، اما دیگری چهره‌اش خود چهره دوست شده است.

به چهره هریک بنگر و بادقت مراقب باش، شاید با خدمت به ایشان چهره شناس شوی (و شیاطین انسانی از اولیای انسانی را تشخیص دهی).

چون بسیارند شیطان صفتانی که چهره آدمیزاد دارند، پس نباید به هر دستی دست بیعت داد.

چراکه شکارچی صدای سوت و آواز پرنده را در می‌آورد، تا او را فریب دهد و به دام بیندازد.

آن پرنده صدای هم‌نوع خود را می‌شنود و از آسمان فرود می‌آید، اما به‌جای هم‌نوع گرفتار تله و تیزی چاقوی صیاد شود.

آدم فرومایه و نااهل سخنان و اصطلاحات درویشان را می‌دزدد تا با آن سحر یا نیرنگ، انسان ساده‌دلی را فریب دهد.

کار مردان الهی نورانیت و عشق بخشیدن است، اما کار مدعیان فرومایه حیله کردن و بی‌حیایی است.

شیری از پشم می‌سازند تا با آن گدایی و کسب درآمد کنند، و به مسیلمهٔ دروغگو که ادعای پیامبری کرد لقب احمد (حضرت محمد ص) می‌دهند.

اما لقب کذاب (دروغگو) بر مسیلمه ماند، و لقب اولوالالباب (خِرَدمند) برای محمد باقی ماند.

آن شراب حقیقی و الهی پایانش مُشک خالص و خوشبویی است، اما شراب دنیایی پایانش بدبویی و عذاب است.