حکایت پادشاه و کنیزک

ای دوستان، این حکایت را بشنوید؛ ˺زیرا˹ آن در حقیقت نقد حال ˺درونی˹ ماست.

در زمانی پیش از این، پادشاهی بود که مُلک دنیا را داشت و مُلک دین را هم.

اتفاقاً روزی پادشاه با نزدیکان خاص خود برای شکار سوار ˺بر اسب˹ شد.

پادشاه کنیزکی را بر شاه‌راه دید؛ جان پادشاه غلام آن کنیزک شد.

چون مرغ روحش در قفس ˺تن˹ بی‌تابی می‌کرد، مال داد و آن کنیزک را خرید.

وقتی او را خرید و ˺از وصالش˹ بهره‌مند شد، آن کنیزک به تقدیر ˺الهی˹ بیمار شد.

˺برای مثال،˹ یکی الاغی داشت و پالان نداشت؛ ˺همین‌که˹ پالان یافت، گرگ ˺آمد و˹ الاغ را بُرد.

˺یا دیگری˹ کوزه‌ای داشت و آب به دست نمی‌آمد؛ وقتی آب را یافت، خود کوزه شکست.

پادشاه پزشکان را از چپ و راست گرد آورد و گفت: «جان هر دوی ما در دست شماست.»

«جان من ارزشی ندارد؛ جان جانم اوست. دردمند و زخم‌خورده‌ام؛ درمانم اوست.»

«هرکس جان مرا درمان کند، گنج و مروارید و مرجان مرا می‌بَرَد.»

همه به او گفتند: «جانمان را به خطر می‌اندازیم، فهم گرد هم می‌آوریم و همکاری می‌کنیم.»

«هریک از ما برای جهانی مسیحی ˺شفابخش˹ هستیم؛ برای هر دردی در دست ما مرهمی است.»

از تکبر «اگر خدا بخواهد» نگفتند؛ پس خدا ناتوانی انسان را به آنان نشان داد.

منظورم از ترک استثنا ˺یا نگفتن ان‌شاءالله˹ سنگ‌دلی است، نه همین گفتن ˺به زبان˹، که حالتی ˺سطحی و˹ گذراست.

چه بسا کسی که استثنا را به زبان نیاورده است، ˺اما˹ جانش با حقیقت آن جفت است.

هرچه از درمان و دارو کردند، بیماری افزون شد و حاجت برآورده نشد.

آن کنیزک از بیماری مانند مو ˺لاغر˹ شد؛ چشم پادشاه از اشک خون مانند جویبار شد.

به تقدیر ˺الهی˹ سکنجبین صفرا را افزود و روغن بادام خشکی می‌آورد.

از هلیله یبوست پیدا شد و روانی مزاج رفت. آب مانند نفت به آتش ˺بیماری˹ دامن زد.

وقتی پادشاه ناتوانی آن پزشکان را دید، پابرهنه به سوی مسجد دوید.

به مسجد درآمد و به سوی محراب رفت؛ جایگاه سجده از اشک پادشاه غرق آب شد.

وقتی از سیلاب فنا ˺یا بی‌خودی در برابر خدا˹ به هوش آمد، با بیانی شیرین لب به مدح و ستایش ˺خدا˹ گشود.

گفت: «ای ˺خدایی˹ که کمترین بخششت پادشاهی جهان است، من چه بگویم، چون تو نهان را می‌دانی؟»

«ای که همیشه پناهگاه حاجت ما هستی، بار دیگر راه را گم کردیم.»

«اما گفتی: ‹گرچه رازت را می‌دانم، بی‌درنگ آن را بر ظاهرت هم آشکار کن.›»

وقتی از میان جان فریاد ˺زاری˹ سر داد، دریای بخشش ˺و رحمت الهی˹ به جوش آمد.

در میان گریه ˺و زاری˹ خواب او را فراگرفت؛ در خواب دید که بزرگی ˺روحانی˹ نمایان شد.

گفت: «ای پادشاه، مژده! دعاهایت برآورده شد. اگر فردا غریبی نزدت بیاید، از ماست.»

«وقتی او بیاید، پزشکی ماهر است؛ او را راست‌گو بدان، چون امانت‌دار و راست‌گوست.»

«در درمانش سحر محض را ببین؛ در مزاجش قدرت خداوند را ببین.»

وقتی آن زمان موعود رسید و روز شد، آفتاب از شرق ˺برآمد و˹ ستاره‌ها را محو کرد.

پادشاه در شاه‌نشین ˺قصر˹ چشم‌به‌راه بود تا آنچه را پنهانی به او نشان داده بودند ببیند.

شخصی دانا و ارجمند دید، خورشیدی در میان سایه‌ای.

از دور مانند ماه نو می‌رسید؛ ˺هم˹ نیست بود و ˺هم˹ هست، به شکل خیال.

خیال در روان ˺آدمی˹ چون چیزی است که هست و نیست؛ ˺اما˹ تو جهانی را بر خیالی روان ببین.

صلحشان و جنگشان بر خیالی ˺بنا شده˹ است، و افتخارشان و ننگشان از خیالی ˺برخاسته˹ است.

˺اما˹ آن خیالاتی که دام اولیای خداست، بازتاب زیبارویان باغ خداست.

آن خیالی که پادشاه در خواب دیده بود، در چهرهٔ مهمان پدیدار می‌شد.

پادشاه به‌جای تشریفاتچیان به استقبال رفت؛ پیش آن مهمان غیب خودش رفت.

هر دو دریانوردی شناآموخته ˺در دریای حقیقت˹ بودند؛ هر دو جان بدون دوختن به هم دوخته شده بودند.

˺پادشاه˹ گفت: «محبوب ˺حقیقی˹ من تو بوده‌ای، نه آن ˺کنیزک˹؛ اما در جهان کار از کار برمی‌خیزد.»

«ای که تو برای من مصطفی هستی و من مانند عمر، برای خدمت به تو کمر ˺همت˹ می‌بندم.»

از خدا توفیق ادب بطلبیم؛ بی‌ادب از لطف پروردگار محروم می‌ماند.

بی‌ادب نه تنها به خود زیان می‌رساند، بلکه در همهٔ جهان آتش به پا می‌کند.

سفرهٔ غذا از آسمان فرود می‌آمد، بی خریدوفروش و بی گفت‌وشنود.

در میان قوم موسی چند فرد بی‌ادب گفتند: «سیر و عدس کو؟»

سفره و نان از آسمان قطع شد؛ رنج کشاورزی و بیل و داس برای ما ماند.

باز وقتی عیسی شفاعت کرد، خدا سفره فرستاد و نعمت بر سینی.

باز گستاخان ادب را فرو گذاشتند و مانند گدایان باقی‌ماندهٔ غذا را برداشتند.

عیسی به آنان التماس کرد که: «این همیشگی است و از زمین کاسته نمی‌شود.»

بدگمانی کردن و حرص زدن در برابر خوان بزرگی ˺حق˹ ناسپاسی است.

به‌خاطر آن گداصفتان ندیدبدید و آزمند، آن درِ رحمت ˺الهی˹ بر آنان بسته شد.

به‌سبب بازداشتن زکات ابر برنمی‌آید، و از زنا وبا ˺یا بیماری همه‌گیر˹ در همه‌جا می‌افتد.

هرچه از تاریکی و غم بر تو بیاید، آن نیز از بی‌پروایی و گستاخی است.

هرکس در راه دوست بی‌پروایی کند، راهزن مردان ˺الهی˹ می‌شود و نامرد اوست.

از ادب این آسمان پرنور شده است، و از ادب فرشتگان بی‌گناه و پاک شدند.

گرفتگی خورشید از گستاخی بود؛ ˺حتی یکی چون˹ عزازیل از جسارت رانده از درگاه ˺الهی˹ شد.

˺پادشاه˹ دست گشود و او را در آغوش گرفت؛ مانند عشق او را در دل و جانش جای داد.

به بوسیدن دست و پیشانی‌اش و به پرسیدن از مقام و مسیر ˺سفر˹ او پرداخت.

پی‌درپی می‌پرسید و او را تا بالای مجلس می‌کشید؛ گفت: «سرانجام با شکیبایی گنجی یافتم.»

گفت: «ای نور حق و برطرف‌کنندهٔ سختی، ای معنای ‹صبر کلید گشایش است›!»

«ای که دیدار تو پاسخ هر پرسشی است؛ مشکل از تو بی بحث‌وجدل حل می‌شود.»

«بیان‌کنندهٔ هر آنچه در دل ماست هستی؛ نجات‌دهندهٔ هرکسی هستی که پایش در گل ˺دنیای مادی˹ است.»

«خوش آمدی، ای برگزیده، ای پسندیده! اگر غایب شوی، تقدیر ˺الهی˹ می‌آید و عرصه تنگ می‌شود.»

«تو سَرور این مردمی؛ هرکس ˺تو را˹ نخواهد، تباه شده است. “زنهار، اگر باز نایستد”…»

وقتی آن مجلس و سفرهٔ سخاوت به پایان رسید، ˺پادشاه˹ دست او را گرفت و به اندرونی برد.

حکایت بیمار و بیماری را بازگفت؛ پس از آن او را نزد بیمار نشاند.

˺طبیب الهی˹ رنگ چهره و نبض و ادرار ˺او˹ را دید؛ هم نشانه‌هایش را شنید و هم علت‌هایش را.

گفت: «هر دارویی که آنان ˺پزشکان˹ به کار برده‌اند، آبادانی نیست؛ ویران کرده‌اند.»

«از حال درون ˺او˹ بی‌خبر بودند؛ به خدا پناه می‌برم از آنچه به دروغ می‌بافند.»

رنج را دید و آنچه پوشیده بود بر او آشکار شد، اما پنهان کرد و به پادشاه نگفت.

بیماری‌اش از ˺غلبهٔ˹ صفرا و سودا نبود؛ بوی هر هیزم از دودش پدیدار می‌شود.

از زاری‌اش دریافت که او بیمار دل است؛ تن سالم است و او گرفتار دل است.

عاشقی از زاری دل آشکار است؛ هیچ بیماری مانند بیماری دل نیست.

بیماری عاشق از ˺دیگر˹ بیماری‌ها جداست؛ عشق اسطرلاب رازهای خداست.

عاشقی، چه از این سو ˺یا زمینی˹ باشد و چه از آن سو ˺یا آسمانی˹، سرانجام ما را به آن سو رهبر است.

هرچه عشق را شرح و توضیح دهم، وقتی به ˺خود˹ عشق می‌رسم، از آن شرمسار می‌شوم.

گرچه تفسیر زبان گویاست، اما عشق خاموش گویاتر است.

وقتی قلم در نوشتن می‌شتافت، همین‌که به عشق رسید، قلم بر خود شکافت.

عقل در شرح آن همچون خری در گل فروماند؛ شرح عشق و عاشقی را ˺خود˹ عشق گفت.

˺برای مثال،˹ دلیل آفتاب، آفتاب است؛ اگر دلیل می‌خواهی، از آن رو برمگردان.

اگر سایه از آن نشانی می‌دهد، خورشید هر دم نور جان‌بخش می‌دهد.

سایه مانند افسانهٔ شبانه تو را به خواب می‌برد؛ وقتی خورشید برآید، “از هم شکافت ماه”.

در جهان غریب ˺و بی‌مانندی˹ چون خورشید نیست؛ خورشید جان جاویدانی است که دیروزی ندارد.

خورشید، هرچند در جهان بیرون یگانه است، باز می‌توان مانند آن را ˺در ذهن˹ تصور کرد.

˺اما˹ خورشید جان، که از برترین فلک فراتر است، نه در ذهن و نه در جهان بیرون مثل ˺و مانندی˹ ندارد.

ذات او را در تصور کجا گنجایشی است، تا مانند او در تصور آید؟

همین‌که سخن از روی ˺و حقیقت˹ شمس‌الدین ˺تبریزی˹ به میان آمد، خورشید آسمان چهارم ˺از شرم˹ سر فروبرد.

چون نام او به میان آمد، واجب است که رمزی از بخشش‌های او شرح داده شود.

در این دم، جان دامنم را گرفته است ˺و التماس می‌کند˹؛ ˺زیرا˹ بوی پیراهن یوسف را یافته است.

˺حسام‌الدین گفت:˹ «به حق هم‌نشینی سال‌ها، حالی از آن حال‌های خوش را بازگو.»

«تا زمین و آسمان خندان شود، و عقل و روح و دیده ˺دل˹ صدچندان شود.»

˺گفتم:˹ «مرا به تکلف وامدار، که من در فنا ˺و بی‌خودی˹ هستم؛ ادراک‌هایم کُند شده است، پس ثنایی نمی‌توانم برشمارم.»

«هر سخنی که ˺مستِ˹ ناهشیار بگوید، چه به تکلف و چه به خودنمایی، شایسته نیست.»

«من چه بگویم ـ یک رگم هشیار نیست ـ در شرح آن یاری که او را یاری ˺یا همتایی˹ نیست؟»

«شرح این جدایی و این خون دل ˺خوردن˹ را فعلاً رها کن تا وقتی دیگر.»

˺حسام‌الدین˹ گفت: «مرا غذا بده که گرسنه‌ام، و شتاب کن؛ زیرا وقت مانند شمشیری بُرنده است ˺که عمر را می‌بُرد˹.»

«ای رفیق! صوفی فرزند همین لحظه است؛ “فردا” گفتن از شرط‌های این راه نیست.»

«مگر تو خودت صوفی نیستی؟ از نسیه، آنچه ˺نقد˹ هست نیست می‌شود.»

به او ˺حسام‌الدین˹ گفتم: «راز معشوق پوشیده خوش‌تر است؛ تو خود ˺آن را˹ در ضمن حکایت گوش دار.»

«خوش‌تر آن است که راز معشوقان در سخن دیگران گفته شود.»

˺حسام‌الدین˹ گفت: «این را آشکار و عریان بگو؛ ˺زیرا˹ سخن دین آشکارا بهتر از پنهان است.»

«پرده بردار و عریان بگو؛ زیرا من با معشوق با لباس نمی‌خوابم.»

گفتم: «اگر او در برابر دیدگان برهنه شود، نه تو می‌مانی، نه آغوشت و نه فاصله‌ای ˺میان شما˹.»

«آرزو بخواه، اما به‌اندازه بخواه؛ ˺چراکه˹ یک برگ کاه کوه را تاب نمی‌آورد.»

«خورشیدی که این جهان از آن روشن است، اگر اندکی نزدیک‌تر آید، همه چیز می‌سوزد.»

«فتنه و آشوب و خون‌ریزی مجو؛ بیش از این از شمس تبریزی مگو.»

این ˺راز˹ پایانی ندارد؛ ˺پس˹ از آغاز بگو؛ برو و این حکایت را تا پایان بازگو.

˺طبیب الهی˹ گفت: «ای پادشاه، خانه را خلوت کن و هم خویشان و هم بیگانگان را دور کن.»

«کسی در سرسراها گوش نایستد، تا از این کنیزک چیزهایی بپرسم.»

خانه خالی ماند و جز طبیب ˺الهی˹ و جز همان ˺کنیزک˹ بیمار، هیچ‌کس نماند.

آهسته و با ملایمت ˺به کنیزک˹ گفت: «شهر تو کجاست؟ زیرا درمان مردم هر شهری متفاوت است.»

«و در آن شهر چه کسی خویشاوند توست؟ با چه کسی خویشی و پیوند داری؟»

دست بر نبض او گذاشت و یک‌به‌یک از جفای روزگار ˺و آنچه بر او گذشته بود˹ می‌پرسید.

˺برای مثال،˹ وقتی خاری در پای کسی فرو می‌رود، پای خود را روی زانویش می‌گذارد ˺تا آن را پیدا کند˹،

و با نوک سوزن دنبال سر آن می‌گردد، و اگر نیابد، با لب ˺جای˹ آن را تر می‌کند.

وقتی خار در پا این‌چنین دشوار پیدا می‌شود، خار دل چگونه است؟ پاسخ بده!

اگر هر فرومایه‌ای خار دل را می‌دید، غم‌ها کی بر کسی چیره می‌شدند؟

˺در مثالی دیگر،˹ کسی زیر دم الاغی خاری می‌گذارد؛ الاغ نمی‌داند چگونه آن را از خود دور کند، ˺پس˹ جست‌وخیز می‌کند.

˺از روی نادانی˹ جست‌وخیز می‌کند و آن خار محکم‌تر فرو می‌رود؛ خردمندی باید که خاری را بیرون بکشد.

الاغ برای دور کردن خار، از سوزش و درد جفتک می‌انداخت و صد جا را زخمی کرد.

˺اما˹ آن طبیب ˺الهی˹ در بیرون کشیدن خار ˺از دل˹ استاد بود؛ جای‌جای دست می‌زد و می‌آزمود.

در قالب حکایت، از آن کنیزک حال دوستانش را می‌پرسید.

او آشکارا برای طبیب ˺الهی˹ از جای زندگی‌اش، اربابانش و همشهریانش حکایت‌ها می‌گفت.

˺طبیب الهی˹ گوشش به حکایت‌گفتن او بود و هوشش به نبض و تپیدن آن.

تا ˺ببیند˹ نبض از شنیدن نام چه کسی به تپش می‌افتد، ˺و دریابد که˹ همان کس مقصود جان او در جهان است.

دوستان شهر او را برشمرد؛ پس از آن نام شهری دیگر را برد.

گفت: «وقتی از شهر خودت بیرون آمدی، در کدام شهر بیشتر بوده‌ای؟»

˺طبیب الهی˹ نام شهری را گفت و از آن هم گذشت؛ ˺اما˹ رنگ چهره و نبض او دگرگون نشد.

اربابان و شهرها را یک‌به‌یک بازگفت، از جا و از نان و نمک ˺یا مهمان‌نوازی˹.

شهربه‌شهر و خانه‌به‌خانه حکایت کرد؛ نه رگش جنبید و نه چهره‌اش زرد شد.

نبض او بر حال خود و بی‌آسیب بود، تا اینکه از سمرقندِ چون قند پرسید.

نبضش به تپش افتاد و چهره‌اش سرخ و زرد شد، که از زرگری سمرقندی جدا مانده بود.

وقتی آن طبیب ˺الهی˹ این راز را از بیمار یافت، سرچشمهٔ آن درد و بلا را دریافت.

گفت: «محلهٔ او کدام است در گذر؟» او گفت: «سرپل، و محلهٔ غاتفر.»

گفت: «دانستم که بیماری‌ات چیست؛ به‌زودی برای رهایی‌ات سحرها خواهم کرد.»

«شاد و آسوده‌خاطر و در امان باش، که من با تو همان می‌کنم که باران با چمن ˺می‌کند˹.»

«من غم تو را می‌خورم؛ تو غم مخور. من از صد پدر به تو مهربان‌ترم.»

«آگاه باش، آگاه باش! این راز را به کسی مگو، هرچند پادشاه بسیار از تو پرس‌وجو کند.»

«وقتی رازهایت در دل پنهان شود، آن خواسته‌ات زودتر برآورده می‌شود.»

پیامبر (ص) فرمود که هرکه رازش را پنهان دارد، زود به خواستهٔ خود می‌رسد.

˺برای مثال،˹ دانه وقتی در زمین پنهان شود، راز آن سرسبزی باغ می‌شود.

˺یا˹ اگر طلا و نقره پنهان نبودند، کی درون معدن پرورش می‌یافتند؟

وعده‌ها و مهربانی‌های آن طبیب ˺الهی˹، آن بیمار را از ترس ایمن کرد.

وعده‌هایی هست راستین که دل‌نشین‌اند، و وعده‌هایی هست دروغین که اضطراب‌آورند.

وعدهٔ بزرگواران گنج روان است؛ وعدهٔ نااهلان رنج روان می‌شود.

پس از آن ˺طبیب الهی˹ برخاست و آهنگ پادشاه کرد، و پادشاه را از آن ˺بیماری˹ اندکی آگاه کرد.

گفت: «تدبیر آن است که آن مرد ˺زرگر˹ را برای ˺درمان˹ این درد حاضر کنیم.»

«مرد زرگر را از آن شهر دور ˺سمرقند˹ فراخوان و با طلا و جامهٔ گران‌بها او را بفریب.»

پادشاه به آن سو یکی دو فرستاده فرستاد، کاردان و کارآمد و بسیار عادل.

آن دو امیر تا سمرقند آمدند و از سوی شاهنشاه برای آن زرگر مژده آوردند.

˺گفتند:˹ «ای استاد ظریف‌کار و کامل در شناخت ˺کار خود˹، وصف تو در شهرها آشکار است.»

«اکنون فلان پادشاه برای زرگری تو را برگزید، زیرا ˺در این هنر˹ سرآمدی.»

«اینک این جامهٔ گران‌بها و طلا و نقره را بگیر؛ وقتی بیایی، نزدیک و هم‌نشین ˺پادشاه˹ خواهی بود.»

مرد مال و جامهٔ گران‌بهای بسیار دید؛ فریفته شد و از شهر و فرزندان جدا شد.

مرد شادمان به راه افتاد، بی‌خبر از اینکه پادشاه قصد جانش را کرده است.

بر اسب عربی نشست و شادمان تاخت؛ خون‌بهای خود را جامهٔ گران‌بها پنداشت.

ای کسی که با رضایت کامل، خود و با پای خویش، تا تقدیر بد به سفر رفته‌ای!

در خیالش پادشاهی و عزت و بزرگی بود؛ عزرائیل ˺با ریشخند˹ گفت: «برو، آری، ˺آرزویت را˹ می‌بری!»

وقتی آن مرد غریب از راه رسید، طبیب ˺الهی˹ او را به حضور پادشاه برد.

او را با عزت نزد شاهنشاه بردند تا ˺پروانه‌وار˹ بر سر شمع طراز ˺، یعنی آن کنیزک زیبارو،˹ بسوزد.

پادشاه او را دید، بسیار احترامش کرد و خزانهٔ طلا را به او سپرد.

آنگاه حکیم ˺الهی˹ به او گفت: «ای سلطان بزرگ، آن کنیزک را به این مرد بده.»

«تا کنیزک در وصال او بهبود یابد و آب وصلش آن آتش ˺بیماری˹ را فرو نشاند.»

پادشاه آن زیبارو را به او بخشید و آن دو جویای هم‌نشینی را به هم پیوند داد.

مدت شش ماه کامرانی می‌کردند تا آن دختر کاملاً بهبود یافت.

پس از آن ˺طبیب الهی˹ برای او ˺زرگر˹ شربتی ساخت؛ همین‌که نوشید، پیش دختر آب می‌شد.

وقتی از بیماری زیبایی‌اش نماند، جان دختر گرفتار او نماند.

همین‌که زشت و ناخوش و زردچهره شد، اندک‌اندک در دل او سرد شد.

عشق‌هایی که به‌خاطر رنگی باشد، عشق نیست؛ سرانجام ننگی است.

کاش آن ˺عشق رنگی˹ هم یکسره ننگ بود تا آن داوری بد بر او ˺زرگر˹ جاری نمی‌شد.

خون مانند جوی از چشم او روان شد؛ چهرهٔ ˺زیبای˹ او دشمن جانش شد.

˺برای مثال،˹ دشمن طاووس پر اوست؛ چه بسا پادشاهی که شکوهش او را کشته است!

˺زرگر˹ گفت: «من آن آهویم که این شکارچی به‌خاطر ناف من خون پاکم را ریخت.»

«آه، من آن روباه صحرایی‌ام که از کمین سرش را برای پوستین بریدند.»

«آه، من آن فیلی‌ام که ضربهٔ فیلبان خونم را برای استخوان ˺، یعنی عاج،˹ ریخت.»

«آنکه مرا برای چیزی فروتر از من کشته است، نمی‌داند که خون من نمی‌خوابد.»

«امروز ˺زیان˹ بر من است و فردا بر او؛ خون کسی چون من کی این‌گونه هدر می‌رود؟»

«˺برای مثال،˹ اگرچه دیوار سایه‌ای دراز می‌اندازد، آن سایه دوباره به‌سوی او ˺دیوار˹ بازمی‌گردد.»

«این جهان مانند کوه است و کردار ما مانند بانگ؛ پژواک بانگ‌ها به‌سوی ما بازمی‌گردد.»

˺زرگر˹ این را گفت و همان دم به زیر خاک رفت؛ آن کنیزک از عشق و رنج پاک شد.

زیرا عشق مردگان پایدار نیست، زیرا مرده به‌سوی ما بازنمی‌آید.

عشق زنده در جان و در دیده هر دم از غنچه تازه‌تر است.