«نفاق» در مثنوی

آن منافق در نماز در کنار مؤمن می‌ایستد، اما نه از سر نیاز و اشتیاقِ به خدا بلکه از سر ستیز و ریا می‌آید.

مؤمنان در نماز و روزه و حج و زکات با منافقان در برد و باختند.

مؤمنان را در پایان پیروزی و رستگاری است، و منافق را در آخرت شکست و مات.

اگرچه مؤمن و منافق در ظاهر مشغول یک بازی (اعمال عبادی) هستند، اما در حقیقت مانند یک فردِ اهل شهر «مرو» و یک فردِ اهلِ شهرِ «ری»، فرسنگ‌ها از هم فاصله دارند.

در نهایت، هر کدام به‌سوی جایگاه و مقام خود می‌رود و سرانجامِ هر کدام، مطابق با همان نام و حقیقت وی رقم می‌خورد.

اگر او (منافق) را مؤمن بخوانند، جانش شاد و خوشحال می‌شود و اگر منافق بخوانندش، عصبانی و تندخو می‌گردد.

نام «مؤمن» چون از ذات و سرشت پاکش بر می‌خیزد محبوب است و نام «منافق» چون از آفات و بیماری‌های درونی‌اش نشأت می‌گیرد منفور است.

حروف م، و، م، ن (که کلمه «مؤمن» را می‌سازند) به‌خودی‌خود مایهٔ شرافت و بزرگی کسی نیستند؛ بلکه لفظ «مؤمن» چیزی جز وسیله‌ای برای توصیف و تعریف آن حقیقت درونی نیست.

وقتی فرد دورو را با نام واقعی‌اش یعنی «منافق» صدا می‌زنی، این اسمِ پست و بی‌ارزش، مانند عقرب عمق جانِ او را می‌گَزَد و می‌سوزاند.

اگر این نام (منافق) از جهنم ریشه نگرفته است، پس چرا طعم و مذاق جهنم را دارد؟

زشتی آن نام بد (منافق) از حروف و الفبایش نیست، همان‌طور که تلخی آب دریا از ظرفی که در آن است نیست.

حرف مانند ظرف است و معنا مانند آب در آن؛ ولی دریایِ بیکرانِ معانی نزد خداوند در امّ الکتاب (سرچشمه اصلی کتاب آفرینش) است.