«اخلاص» در مثنوی

چه بسیار کسانی که لفظ «ان‌شاءالله» را به زبان نمی‌آورند، اما جانشان با حقیقتِ آن همراه است.

کشته‌شدن آن مرد (زرگر) به دستِ طبیبِ الهی، نه از سرِ هیچ امید و طمعی بود و نه از روی ترس و بیم.

او (طبیب الهی) آن مرد را برای خوشایند و رضایتِ خاطرِ پادشاه نکشت، بلکه این کار را تنها زمانی انجام داد که فرمان و الهامِ خداوند نازل شد.

پادشاه آن ریختنِ خون (کشتنِ زرگر) را از روی هواوهوس انجام نداد؛ پس تو بدگمانی و مجادله را رها کن.

تو این‌گونه پنداشتی که او مرتکب گناه و ناپاکی شده است؛ درحالی‌که در صفا و خلوصِ راستین، هرگز غِش، کدورت و ناخالصی راه نمی‌یابد.

آن منافق در نماز در کنار مؤمن می‌ایستد، اما نه از سر نیاز و اشتیاقِ به خدا بلکه از سر ستیز و ریا می‌آید.

مؤمنان در نماز و روزه و حج و زکات با منافقان در برد و باختند.

مؤمنان را در پایان پیروزی و رستگاری است، و منافق را در آخرت شکست و مات.

اگرچه مؤمن و منافق در ظاهر مشغول یک بازی (اعمال عبادی) هستند، اما در حقیقت مانند یک فردِ اهل شهر «مرو» و یک فردِ اهلِ شهرِ «ری»، فرسنگ‌ها از هم فاصله دارند.

در نهایت، هر کدام به‌سوی جایگاه و مقام خود می‌رود و سرانجامِ هر کدام، مطابق با همان نام و حقیقت وی رقم می‌خورد.

اگر او (منافق) را مؤمن بخوانند، جانش شاد و خوشحال می‌شود و اگر منافق بخوانندش، عصبانی و تندخو می‌گردد.

نام «مؤمن» چون از ذات و سرشت پاکش بر می‌خیزد محبوب است و نام «منافق» چون از آفات و بیماری‌های درونی‌اش نشأت می‌گیرد منفور است.

حروف م، و، م، ن (که کلمه «مؤمن» را می‌سازند) به‌خودی‌خود مایهٔ شرافت و بزرگی کسی نیستند؛ بلکه لفظ «مؤمن» چیزی جز وسیله‌ای برای توصیف و تعریف آن حقیقت درونی نیست.

وقتی فرد دورو را با نام واقعی‌اش یعنی «منافق» صدا می‌زنی، این اسمِ پست و بی‌ارزش، مانند عقرب عمق جانِ او را می‌گَزَد و می‌سوزاند.

اگر این نام (منافق) از جهنم ریشه نگرفته است، پس چرا طعم و مذاق جهنم را دارد؟

زشتی آن نام بد (منافق) از حروف و الفبایش نیست، همان‌طور که تلخی آب دریا از ظرفی که در آن است نیست.

حرف مانند ظرف است و معنا مانند آب در آن؛ ولی دریایِ بیکرانِ معانی نزد خداوند در امّ الکتاب (سرچشمه اصلی کتاب آفرینش) است.