«قیاس» در مثنوی

تو (کارِ خدا و اولیایش را) با معیارهای ناقصِ خودت می‌سنجی، اما نیک بنگر که چقدر از حقیقت دور و بی‌خبر افتاده‌ای.

از مقایسه‌ی طوطی، مردم به خنده افتادند که چگونه صاحبِ جامه کهنه (درویش) را مثل خودش پنداشت.

کار انسان‌های پاک را با معیار خودت نسنج، هرچند که در نوشتن، «شیر» (حیوان درنده) و «شیر» (نوشیدنی) یکی به نظر می‌رسند.

تمام مردم جهان به‌خاطر همین مقایسه پاکان با خود به گمراهی افتادند، و کمتر کسی از اولیای خداوند خبردار شد.

ادعای برابری با پیامبران کردند، و اولیای خدا را همانند خودشان انگاشتند.

گفتند: «هان! ما هم انسانیم و آن‌ها هم انسان، ما و آن‌ها هر دو گرفتار خواب و خوراکیم.»

اینان از کوردلی این را ندانستند که بینِ آن‌ها با انبیا و اولیا تفاوتی بی‌پایان وجود دارد.

مثلاً هر دو نوع زنبور (زنبور عسل و زنبور معمولی) از یک جا شیره خوردند، اما از یکی نیش پدید آمد و از دیگری عسل.

یا مثلاً هر دو نوع آهو گیاه و آب خوردند، اما از یکی فضولات پدید آمد و از آن دیگری مُشکِ خالص.

یا مثلاً هر دو نی (نیشکر و نی معمولی) از یک جا آب نوشیدند، اما این یکی تو خالی ماند و آن دیگری پر از شکر شد.

صدها هزار از این‌گونه شبیه‌های به هم را ببین، و بنگر که فاصله و فرق میان آن‌ها به‌اندازه هفتاد سال راه است.

یکی (منکران و گمراهان) می‌خورد و از او پلیدی و ناپاکی صادر می‌گردد، دیگری (انبیا و اولیا) می‌خورد و تمام وجودش نورِ خدا می‌گردد.

یکی می‌خورد و از او فقط بخل و حسد زاده می‌شود، و دیگری می‌خورد و از او فقط عشق خداوندِ بی‌همتا پدیدار می‌گردد.

یکی زمین پاک و حاصلخیز است و دیگری شوره‌زار و بی‌ثمر؛ یکی فرشته‌ای پاک است و دیگری دیو و حیوان درنده.

اگر هر دو در ظاهر به هم شبیه باشند جای تعجب نیست، چرا که آب تلخ و آب شیرین هم به یک اندازه شفاف و زلال‌اند.

جز انسان دارای قوه چشایی یا ذائقه چه کسی می‌تواند فرقِ مزه این دو آب را تشخیص دهد؟ فقط اوست که آب گوارا را از آب شور باز می‌شناسد.

انسان بی‌ذوق سحر را با معجزه یکی دانسته و قیاس کرده، و پایه و اساس هر دو را بر مکر و فریب می‌پندارد.

ساحرانِ زمانِ موسی از روی دشمنی و ستیز، عصاهایی مانند عصای او به دست گرفتند.

بین عصای موسی و عصای ساحران تفاوتی ژرف و عمیق است، و از عمل ساحران (جادو) تا عمل حضرت موسی (معجزه) راهی شگفت و بس دراز است.

این عمل (سحر) لعنت خدا را به همراه دارد، ولی پاداشِ بجا آوردن آن عمل (معجزه) رحمتِ خدا خواهد بود.

کافران در لجاجت و ستیزه‌جویی طبیعتی چون میمون دارند، و سرشت (حیوانی) آفتی است که درونِ سینهٔ آن‌ها نهفته است.

مثلاً هر کاری که انسان انجام می‌دهد، میمون هم عین همان را می‌کند و آنچه را که لحظه‌به‌لحظه از انسان می‌بیند، تقلید می‌کند.

او گمان می‌کند که من هم مثل او کردم، اما آن موجود لجوج کِی می‌تواند تفاوت این دو عمل را بفهمد؟

این یکی (انسانِ محقق) کارش را به فرمان الهی انجام می‌دهد، و آن دیگری (میمونِ مقلد) از سر ستیز و لجاجت. خاک بر سر ستیزه‌رویان باد.