درس 5: بردن پادشاه آن طبیب را بر سر بیمار تا حال او را ببیند

معنا: وقتی که آن مهمانی و سفره‌ی سخاوت به پایان رسید، دستِ او را گرفت و به درونِ خلوتگاه و سَرایِ خویش برد.

معنا: داستان بیمار و بیماریِ او را برایش بازگفت، و پس از آن او را در برابرِ بیمار نشاند.

معنا: رنگِ چهره و نبض و ادرارِ بیمار را معاینه کرد، و هم نشانه‌های بیماری و هم علت‌های آن را شنید.

معنا: گفت: «هر دارویی که آن پزشکان به کار برده‌اند، نه‌تنها آبادانی نیاورده، بلکه ویرانی به بار آورده است.»

معنا: آنان کاملاً از حالِ درونیِ بیمار بی‌خبر بودند؛ به خدا پناه می‌برم از آنچه به ناروا و بی‌بنیاد گفتند.

معنا: رنج و بیماریِ او را دریافت و رازِ پنهانش بر او آشکار شد، اما آن را مخفی داشت و به پادشاه نگفت.

معنا: بیماریِ او ناشی از غلبهٔ صفرا یا سودا نبود؛ چرا که بویِ جنس و نوعِ هر هیزمی از دودی که بلند می‌شود، آشکار می‌گردد.

معنا: از ناله و زاری‌اش دریافت که او بیمارِ دل و عاشق است؛ جسمش سالم است، اما روح و جانش در بندِ عشق شده است.

معنا: عشق و عاشقی از زاری و بی‌قراریِ دل آشکار می‌شود؛ و هیچ بیماری و دردی مانند بیماریِ دل نیست.

معنا: دردِ عاشق با دیگر دردها یکسان نیست؛ عشق اسطرلابی برای کشف و شناختِ رازهای الهی است.

معنا: عشق چه مادی و زمینی باشد و چه معنوی و آسمانی، سرانجام ما را به همان سرمنزلِ حقیقی هدایت می‌کند.

معنا: هر اندازه که در توصیف و توضیحِ عشق سخن بگویم، وقتی به خودِ عشق می‌رسم، از آن سخنانِ خود شرمسار می‌شوم.

معنا: اگرچه توضیح و تفسیرِ زبان روشنگر و گویاست، اما عشقی که در زبان و کلام نگنجد بسیار روشن‌تر و گویاتر است.

معنا: وقتی قلم با شتاب در حالِ نوشتن بود، همین که به عشق رسید، از عجز و شرم شکاف برداشت و از حرکت بازماند.

معنا: عقل در توضیحِ عشق، همچون خری در گِل فروماند؛ در نهایت، این خودِ عشق بود که شرحِ عشق و عاشقی را بیان کرد.

معنا: خورشید خود دلیل و گواهِ وجودِ خویش است؛ اگر برهان و دلیل برای اثباتِ آن می‌خواهی، از آن روی برمگردان.

معنا: اگر سایه تنها نشانه‌ای کم‌رنگ از خورشید به دست می‌دهد، خودِ خورشید در هر لحظه نوری جان‌بخش می‌افشاند.

معنا: سایه مانند افسانه‌سراییِ شبانه تو را به خواب می‌برد، اما وقتی خورشید طلوع کند، ماه شکافته می‌شود.

معنا: هیچ امرِ بی‌نظیر و شگفت‌انگیزی در جهان مانند خورشید نیست؛ خورشیدِ جان و روحی که جاودانه است و هیچ دیروزی برایش نیست .

معنا: هرچند خورشیدِ ظاهری در جهانِ بیرون یگانه و بی‌مانند است، اما می‌توان در اندیشه و خیال مثل و مانندی برایش تصور کرد.

معنا: اما خورشیدِ جان و روح که فراتر از عرصهٔ افلاک است، نه در ذهن و اندیشه و نه در جهانِ بیرون، هیچ مثل و مانندی ندارد.

معنا: ذات و حقیقتِ او اصلاً در ذهن و خیال نمی‌گنجد، تا چه رسد به اینکه مانندی برایش تصور شود.

معنا: همین که سخن از حقیقتِ شمسِ‌الدین تبریزی به میان آمد، خورشیدِ فلکِ چهارم از خجالت سر خود را پایین انداخت و پنهان شد.

معنا: اکنون که نامِ شمس‌الدین بر زبان آمد، لازم و شایسته است که رازی از بخشش‌ها و عنایاتِ او بیان شود.

معنا: در این لحظه روح و جانم دامنِ مرا گرفته و التماس می‌کند؛ زیرا عطرِ پیراهنِ یوسف (بوی خوشِ معشوق) را احساس کرده است.

معنا: حسام‌الدین گفت: «به‌پاس دوستی و همنشینی سالیان دراز، یکی از آن حال‌های دل‌انگیز را دوباره بیان کن.»

معنا: «تا از برکتِ این سخن، زمین و آسمان شادمان و خندان گردند و عقل، روح و بینشِ انسان صدها برابر افزایش یابد.»

معنا: گفتم: «مرا به‌زحمت مینداز و به سخن‌گفتن وامدار که من در حالتِ فنا و بی‌خودی هستم؛ عقل و فهمم از کار افتاده و و نمی‌توانم ثنا و ستایش او را بشمارم.»

معنا: «هر سخنی که انسانِ ازخودبی‌خود و مستِ عشق بگوید، چه از روی تکلف باشد و چه از سرِ خودنمایی، شایسته نیست.»

معنا: «من چه بگویم، درحالی‌که یک رگ از وجودم هوشیار نمانده؛ چگونه یاری را وصف کنم که او را هیچ همتایی نیست؟»

معنا: «بیانِ دردِ این جدایی و این خونِ‌دل‌خوردن را فعلاً رها کن تا در وقت و فرصتی دیگر به آن بپردازیم.»

معنا: حسام‌الدین گفت: «مرا غذا بده که گرسنه‌ام، و شتاب کن؛ زیرا زمان مانند شمشیری بُرّنده است که عمر را می‌بُرد.»

معنا: «ای دوست! صوفی (مؤمن راستین) فرزندِ همین لحظه است؛ کارِ امروز را به فردا انداختن از شرایطِ این راه نیست.»

معنا: «مگر تو خودت صوفی نیستی؟ به تعویق‌انداختن کارِ امروز هستی را به نیستی تبدیل می‌کند.»

معنا: به او گفتم: «رازِ معشوق اگر پنهان و پوشیده بماند بهتر است؛ پس تو خودت این راز را در لابه‌لایِ این داستان گوش کن و دریاب.»

معنا: «خوشایندتر آن است که رازِ معشوقان، در سخنِ دیگران بیان شود.»

معنا: حسام‌الدین گفت: «این را آشکار و عریان بیان کن؛ زیرا گفتنِ سخنِ دین به‌صورت آشکار، بهتر از پنهان گفتنِ آن است.»

معنا: «پرده و حجاب را کنار بزن و کاملاً بی‌پرده و آشکارا سخن بگو؛ زیرا من با معشوق با لباس و پیراهن نمی‌خوابم.»

معنا: گفتم: «اگر معشوق (حقیقت مطلق) به‌صورت کاملاً آشکار و عریان جلوه‌گر شود، نه از تو چیزی باقی می‌ماند، نه از آغوشت و نه هیچ فاصله‌ای میان شما.»

معنا: «آرزو و خواسته داشته باش، اما به‌اندازه و در حدِ گنجایشِ خود؛ چرا که یک برگِ کاه هرگز توانِ تحملِ سنگینیِ یک کوه را ندارد.»

معنا: «خورشیدی که این جهان از پرتوِ آن روشن و فروزان است، اگر کمی نزدیک‌تر آید، همه چیز را می‌سوزاند و خاکستر می‌کند.»

معنا: «دنبالِ فتنه و آشوب و خون‌ریزی مباش، و دیگر از شمسِ تبریزی سخنی مگو.»

معنا: این راز پایانی ندارد؛ پس به سرِ اصلِ سخن برگرد، و برو ادامهٔ این داستان را کامل بیان کن.